Żmija gabońska to żywa fabryka śmiercionośnego jadu

Żmija gabońska (Bitis gabonica) pośród butwiejących liści jest wężem niemalże niewidocznym. Do tego potrafi godzinami w absolutnym bezruchu czekać na ofiarę, niczym uśpione ucieleśnienie śmierci. Podczas podróży do Afryki musicie patrzeć pod nogi, bo inaczej czeka was spotkanie z tym największym i najcięższym przedstawicielem rodziny żmijowatych (Viperidae). Gdy dojdzie do ukąszenia, ta żmija na jadzie nie oszczędza. A produkuje go bardzo dużo.

Jak wygląda żmija gabońska? Straszny wąż, którego nie widać

Patrzcie pod nogi. Naturalnym środowiskiem dla tych węży są przede wszystkim wilgotne lasy tropikalne Afryki. Żmija gabońska większość czasu spędza na ziemi, wśród opadłych liści, gałęzi i fragmentów roślin, a nawet w płytkich zbiornikach wodnych. Rozpoznacie ją po masywnym ciele, szerokiej i trójkątnej głowie oraz po charakterystycznym wzorze. Geometryczne figury (brązowe, kremowe, różowawe i fioletowe wzory) na jej grzbiecie układają się w naprzemienne romby i trójkąty. Do tego nad nozdrzami żmii znajdują się niewielkie wyrostki, przypominające rogi, które nadają pyskowi charakterystyczny wygląd.

Żmija gabońska to wąż dorastający do 180 centymetrów długości, choć zdarzają się też osobniki dwumetrowe. Te węże, chociaż tak duże, ciężko jednak dostrzec, bo doskonale maskują się w leśnym poszyciu.

Najważniejsze informacje o żmii gabońskiej:

• Nazwa naukowa: Bitis gabonica.
• Rodzina: żmijowate (Viperidae).
• Występowanie: tropikalna i równikowa Afryka.
• Długość: zazwyczaj około 120–180 cm, wyjątkowo ponad 2 m.
• Ubarwienie: brązowe, kremowe, różowawe i fioletowe wzory.
• Pożywienie: gryzonie, ptaki i inne niewielkie kręgowce.
• Tryb życia: głównie nocny.
• Sposób polowania: atak z zasadzki.

Żmija gabońska ma najdłuższe zęby jadowe spośród węży

Jej zęby jadowe mogą osiągać około 5 cm długości. Są uznawane za najdłuższe spośród wszystkich węży jadowitych. Nie są jednak stale wysunięte. Podobnie jak u innych przedstawicieli żmijowatych, zęby jadowe są ruchome i podczas zamknięcia pyska składają się do jego wnętrza. Kiedy wąż atakuje, zostają błyskawicznie ustawione w pozycji umożliwiającej głębokie ukłucie.

Takie uzębienie pozwala dostarczyć jad głęboko do tkanek ofiary. W połączeniu z masywną głową i silnymi mięśniami szczęk czyni to z żmii gabońskiej wyjątkowo skutecznego drapieżnika. Posiada uzębienie typu Solenoglypha, a więc najwyższy stopień rozwoju aparatu jadowego u węży. 

Jej ofiarami są przede wszystkim:

• szczury i inne gryzonie;
• niewielkie ssaki;
• ptaki żerujące na ziemi;
• niektóre płazy i gady.

Żmija gabońska nie ma zamiaru uganiać się za posiłkiem, nawet ukąszonym i umierającym. W przeciwieństwie do wielu innych jadowitych węży, nie puszcza od razu ugryzionej ofiary. Przytrzymuje ją zębami w morderczym uścisku, aż jad zrobi swoje. Poluje nawet na tak duże ofiary jak króliki, które połyka w całości.

Jak bardzo jadowita jest żmija gabońska?

Ukąszenie może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia człowieka. Co gorsza, potrafi wyprodukować i zgromadzić w gruczołach jadowych bardzo dużą ilość toksycznej wydzieliny. Podczas jednego ataku może wprowadzić do organizmu ofiary znaczną dawkę jadu, do 5 ml jadu. Taka dawka jadu uśmierci dorosłego człowieka nawet w 15 minut.

Jad żmii gabońskiej zawiera między innymi hemotoksyny oraz cytotoksyny, wpływające na układ krzepnięcia krwi oraz powodujące uszkodzenia tkanek. Jego działanie może prowadzić do:

• silnego bólu i szybko narastającego obrzęku;
• powstawania pęcherzy i uszkodzenia skóry;
• martwicy tkanek w okolicy ukąszenia;
• zaburzeń krzepnięcia krwi i krwawień wewnętrznych oraz zewnętrznych z oczu, nosa i uszu;
• spadku ciśnienia tętniczego;
• zaburzeń pracy układu krążenia;
• w ciężkich przypadkach wstrząsu i niewydolności narządów.

Ukąszenie przez Bitis gabonica wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. W ciężkich przypadkach zatrucie może zakończyć się trwałym uszkodzeniem tkanek, utratą części kończyny, a nawet śmiercią. W szpitalu lekarze mogą zastosować odpowiednią surowicę przeciwtoksynową oraz leczenie wspomagające, zależnie od przebiegu zatrucia.

Co zrobić po ukąszeniu przez żmiję gabońską?

1. Natychmiast wezwać pomoc medyczną.
2. Ograniczyć ruch i uspokoić poszkodowanego.
3. Unieruchomić ukąszoną kończynę, nie uciskając miejsca ukąszenia.
4. Zdjąć pierścionki, zegarek i inne przedmioty, które mogą uciskać obrzękającą kończynę.
5. Nie nacinać rany, nie wysysać jadu i nie zakładać opaski uciskowej.
6. Nie próbować samodzielnie łapać ani zabijać węża.

Czy żmija gabońska jest agresywna wobec człowieka?

Mimo przerażającego wyglądu żmija gabońska nie należy do węży agresywnych. Jest stosunkowo spokojna, prowadzi skryty tryb życia i zwykle woli pozostać zakamuflowana w ukryciu. Gdy jednak zostanie zaskoczona, nadepnięta lub sprowokowana, zaatakuje i ukąsi bez wahania.

Przed atakiem żmija gabońska może unieść przednią część ciała i głośno syczeć. To sygnał ostrzegawczy, że nastąpi atak.

Czy żmija gabońska jest zagrożona wyginięciem?

Według oceny Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) z 2019 roku gatunek Bitis gabonica został sklasyfikowany jako narażony na wyginięcie (Vulnerable). Wskazuje to na potrzebę ochrony jego naturalnych siedlisk i ograniczania presji człowieka na dzikie populacje.

Żmija gabońska jest ważnym elementem afrykańskich ekosystemów. Polując na gryzonie i inne niewielkie zwierzęta, pomaga regulować ich liczebność.

Źródło: Radio ZET, Wikipedia, Planeta.pl, National Geographic, NIH, iNaturalist