Kleszcze nie znikają wraz z końcem lata. Jesienią nadal trzeba uważać

Wiele osób uważa, że zagrożenie ze strony kleszczy kończy się wraz z wakacjami. Tymczasem kleszcze mogą pozostawać aktywne aż do późnej jesieni, a w sprzyjających warunkach również na początku zimy. Ich aktywność zależy przede wszystkim od temperatury i wilgotności otoczenia. Gdy robi się chłodniej, pajęczaki ograniczają swoją aktywność, ale nie oznacza to, że wszystkie natychmiast przestają szukać żywicieli.

W Polsce stwierdzono kilkanaście gatunków kleszczy, ale największe znaczenie dla zdrowia człowieka ma kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Według informacji publikowanych przez służby sanitarne aktywność kleszczy może utrzymywać się, gdy temperatura przekracza około 5–7 stopni Celsjusza. Dlatego nawet w listopadzie, podczas cieplejszych dni, ryzyko spotkania z tymi pasożytami nie znika całkowicie.  Łagodna jesień i okresy ocieplenia mogą przedłużać czas, w którym kleszcze poszukują żywicieli.

Gdzie można spotkać kleszcze późną jesienią?

Kleszcze kojarzą się przede wszystkim z lasami, wysoką trawą i letnimi wycieczkami. W rzeczywistości można natknąć się na nie również w miejscach, które odwiedzamy na co dzień. Szczególną ostrożność warto zachować podczas spacerów wśród roślinności, zwłaszcza w wilgotnych i osłoniętych od wiatru miejscach. Kleszcza możecie przynieść do domu nawet na butach, gdy wejdziecie na trawnik. 

Kleszcze można spotkać między innymi:

• na obrzeżach lasów i leśnych ścieżkach;
• na łąkach oraz w wysokiej trawie;
• w zaroślach i na skraju polan;
• w parkach i na miejskich terenach zielonych;
• w przydomowych ogrodach i na działkach, na trawnikach.

Wbrew popularnemu przekonaniu kleszcze nie spadają na ludzi z wysokich drzew. Zazwyczaj oczekują na potencjalnego żywiciela na trawach, niskich roślinach i krzewach, a następnie przyczepiają się do jego skóry, sierści lub ubrania.

Kleszcze nie kierują się wzrokiem, lecz głównie:

• zapachem (CO₂, pot),
• temperaturą ciała ofiary,
• drganiami.
• kleszcze nie kierują się grupą krwi człowieka!

Dlaczego kleszcze są niebezpieczne?

Część kleszczy przenosi drobnoustroje wywołujące choroby. W Polsce do najważniejszych chorób odkleszczowych należą borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu. 

• Borelioza jest chorobą bakteryjną. Jednym z jej charakterystycznych objawów może być rumień wędrujący, czyli powiększająca się zmiana skórna pojawiająca się po ukąszeniu. Mogą wystąpić również objawy przypominające grypę, takie jak zmęczenie, bóle mięśni czy gorączka. Rumień nie pojawia się jednak u każdego zakażonego. 
• Kleszczowe zapalenie mózgu to natomiast choroba wirusowa, która może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych. Nosicielami tego wirusa jest 10-15% kleszczy. Do zakażenia wirusem kleszczowego zapalenia mózgu dochodzi w ciągu kilku pierwszych minut wysysania krwi przez kleszcza.
• Anaplazmoza i babeszjoza - mniej znane, ale coraz częściej diagnozowane choroby odkleszczowe. Wywoływane przez rzadziej spotykane bakterie i pierwotniaki, prowadzą do gorączki, osłabienia, czasem problemów hematologicznych. Szczególnie narażone są osoby z obniżoną odpornością.
• Riketsjozy i tularemia - występują sporadycznie. Mogą wywoływać gorączkę, bóle mięśni i powiększenie węzłów chłonnych.

Warto pamiętać, że nie każdy kleszcz jest zakażony i nie każde ukąszenie prowadzi do choroby. Odsetek kleszczy zakażonych bakteriami boreliozy sięga czasami nawet 60-70 proc. Jednak kliniczna borelioza u człowieka i zwierząt rozwija się tylko u ok. 10 proc. zakażonych pacjentów

Liczba przypadków kleszczowego zapalenia mózgu w 2025 roku w województwach:

• podlaskie – 228
• mazowieckie – 215
• warmińsko-mazurskie – 133
• lubelskie – 71
• dolnośląskie – 68

Jak podaje NFZ, w 2023 roku odnotowano ponad 100 tysięcy pacjentów zakażonych chorobami odkleszczowymi. Jeszcze w 2020 roku było to 86 tysięcy, a w 2022 roku 95 tysięcy. 

Jak chronić się przed kleszczami podczas jesiennych spacerów?

Chociaż późną jesienią ubieramy się cieplej, sama kurtka nie daje pełnej ochrony przed kleszczami. Warto stosować kilka prostych zasad, które ograniczają ryzyko kontaktu z pasożytami.

Przed wyjściem do lasu, parku lub ogrodu:

• Zakładaj długie spodnie i bluzę z długim rękawem. Utrudnisz w ten sposób kleszczom dostęp do skóry.
• Wybieraj zakryte buty i skarpety. To szczególnie ważne podczas spacerów po trawie i leśnych ścieżkach.
• Stosuj repelenty przeciw kleszczom. Wybieraj preparaty przeznaczone do ochrony przed tymi pajęczakami i używaj ich zgodnie z instrukcją producenta.
• Nie przedzieraj się przez gęste zarośla. W miarę możliwości poruszaj się wyznaczonymi ścieżkami.
• Pamiętaj o ochronie zwierząt. Po spacerze sprawdź sierść psa, a preparaty przeciw kleszczom dobieraj zgodnie z zaleceniami weterynarza.

Po powrocie do domu warto dokładnie obejrzeć ciało, zwracając szczególną uwagę na pachy, pachwiny, zgięcia kolan, okolice uszu i linię włosów. U dzieci trzeba dokładnie sprawdzić również skórę głowy.

Dobrze jest także obejrzeć ubranie i wytrzepać je poza pomieszczeniem mieszkalnym. Kleszcz, który jeszcze nie zdążył się wkłuć, może nadal znajdować się na materiale.

Znalazłeś kleszcza na skórze? Usuń natychmiast

Jeśli zauważysz kleszcza wbitego w skórę, usuń go jak najszybciej za pomocą odpowiedniej pęsety lub przyrządu do usuwania kleszczy. Chwyć pajęczaka blisko skóry i wyciągnij zdecydowanym, równomiernym ruchem, postępując zgodnie z instrukcją używanego przyrządu. Nie smaruj go masłem, olejem ani innymi tłustymi substancjami. Nie próbuj również przypalać go ani wyciskać.

Zasady usuwania kleszcza:

• nie wyciągać „gołymi” palcami
• nie rozgniatać
• nie wyciskać
• nie wykręcać
• nie przypalać
• nie smarować tłustymi substancjami lub innymi chemikaliami np. kosmetykami do ciała, oliwą z oliwek
• nie usuwać igłą.

Po usunięciu kleszcza umyj i zdezynfekuj miejsce wkłucia. Następnie obserwuj skórę oraz samopoczucie. Jeżeli pojawi się powiększający się rumień, gorączka, bóle mięśni lub inne niepokojące objawy, skontaktuj się z lekarzem. Pamiętaj, że objawy chorób odkleszczowych mogą wystąpić dopiero po pewnym czasie.

Źródło: Radio ZET / Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu /European Center for Disease Prevention and Control, Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Choszcznie / Narodowy Fundusz Zdrowia /Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Gorzowie Wielkopolski